Prambanan-tempel, Yogyakarta, Java

Prambanan, gelegen op 11 kilometer ten noordoosten van Yogyakarta in Midden-Java, is de grootste hindoetempel van Indonesië. De tempel, ook wel Candi Prambanan of Candi Rara Jonggrang genoemd, werd halverwege de 17e eeuw gebouwd en gewijd aan de Trimurti, de uitdrukking van God als Schepper (Brahma), Beschermer (Vishnu) en Vernietiger (Shiva). De oorspronkelijke naam was Shiva-grha (het Huis van Shiva) of Shiva-laya (het Rijk van Shiva), en de vorm was ontworpen om de berg Meru te symboliseren, de legendarische heilige berg en verblijfplaats van hindoegoden. De plattegrond van Prambanan volgt het hindoeïstische systeem van Vastu Shastra, wat zich vertaalt als 'wetenschap van de architectuur', en is aangelegd volgens een mandala of geometrisch patroon dat een microkosmos van het universum vertegenwoordigt.

Het tempelcomplex bestaat uit drie zones, die elk omgeven zijn door een muur:

• Een binnenste en zeer heilige zone met acht hoofdtempels en acht kleinere heiligdommen, die allemaal zijn gereconstrueerd.
• Een middelste zone met 224 kleine pervaratempels, waarvan er slechts twee zijn gereconstrueerd.
• Een buitengebied zonder tempels, waar een groot aantal tempelautoriteiten en priesters woonden.

De meest prominente tempel, gewijd aan Shiva, is 154 meter hoog en heeft vier kamers in de windrichtingen. De oostelijke kamer bevat een drie meter hoog beeld van Shiva, de noordelijke kamer een beeld van Shiva's gemalin. Durga MahisasuramardiniDe westelijke kamer, die Durga afbeeldt als de doder van de demonenstier, herbergt een beeld van Shiva's zoon Ganesh, en de zuidelijke kamer wordt ingenomen door Shiva's leraar, de wijze Agastya. De tempel is versierd met panelen van bas-reliëfsculpturen die het verhaal vertellen van het hindoe-epos de Ramayana en de Bhagavata Purana.

De tempel werd rond 850 n.Chr. gebouwd door Rakai Pikatan en uitgebreid door koning Lokapala van de Sanjaya-dynastie. Historici suggereren dat de bouw van Prambanan waarschijnlijk bedoeld was om de terugkeer van de hindoeïstische Sanjaya-dynastie in Midden-Java te herdenken, na bijna een eeuw van overheersing door de boeddhistische Sailendra-dynastie. In de jaren 930, na politieke onrust in de staat en de vulkaanuitbarsting van de nabijgelegen berg Merapi, werd het koninklijk hof door Mpu Sindok naar Oost-Java verplaatst, die de Isyana-dynastie stichtte. Dit markeerde het begin van de ondergang van Prambanan. Later werd de tempel verlaten, groeiden er tientallen bomen tussen de hoge stenen torens en stortten veel tempels in tijdens een grote aardbeving in de 16e eeuw. Hoewel de tempel geen belangrijk centrum van aanbidding en bedevaart meer was, waren de ruïnes nog steeds herkenbaar en bekend bij de lokale Javanen.

Prambanan werd in 1733 herontdekt door CA Lons, een Nederlandse ontdekkingsreiziger. De eerste pogingen om de volledige omvang van het tempelcomplex te onthullen werden gedaan in 1885 en 1918. Plunderingen werden echter steeds gebruikelijker, waarbij Nederlandse bewoners hun tuinen versierden met kostbare beelden en de lokale bevolking funderingsstenen meenam als bouwmateriaal. Archeologische restauraties werden uitgevoerd in 1937, 1978 en 1982 en gaan tot op de dag van vandaag door. Gezien de omvang van het tempelcomplex besloot de Indonesische regering heiligdommen alleen te herbouwen als ten minste 75% van hun oorspronkelijke metselwerk nog aanwezig was. De meeste kleinere heiligdommen zijn nu alleen nog zichtbaar in hun fundamenten, zonder plannen voor hun herbouw. In 1991 werd het hele terrein aangewezen als UNESCO Werelderfgoed. Sinds 2009 is het interieur van de meeste tempels om veiligheidsredenen verboden terrein.