Damascus

Grote Moskee van Damascus, Syrië

De Grote Moskee, gelegen in het hart van de bruisende stad Damascus, staat bekend als de oudste nog bestaande monumentale architectuur in de islamitische wereld. Duizenden jaren vóór de geboorte van de islam was de stad Damascus echter een heilige plaats voor oude en lang vergeten culturen. Sommige geleerden denken dat Damascus de oudste continu bewoonde stad in het Midden-Oosten is en als zodanig getuige is geweest van tientallen verschillende religieuze culturen. De erkende geschiedenis van de tempellocatie gaat terug tot minstens 1000 v.Chr., toen de Arameeërs heiligdommen bouwden voor Hadad, de god van stormen en bliksem, en de godin Atargieten (Venus). Op de fundamenten van deze Arameeërs heiligdommen bouwden de Romeinen een enorme tempel voor de god Jupiter. Opgravingen die begin 1900 werden gedaan, hebben rotsinscripties aan het licht gebracht die de bouwdata van de Jupitertempel aangeven, namelijk in 15-16 en 37-38 n.Chr.

De Jupitertempel, die bijna volledig verdwenen is (of diep onder bestaande bouwwerken begraven ligt), stond op een platform dat bekend staat als een temenos (of heilige omheining) en dat ongeveer 385 meter (421 yards) van oost naar west en 305 meter (334 yards) van noord naar zuid meet. De buitenmuren van de temenos bestaan nog steeds en zijn te herkennen aan grote blokken bewerkt metselwerk. Op de vier hoeken van de temenos stonden grote vierkante torens, waarvan alleen de zuidwestelijke nog bestaat, en langs de rand waren arcaden die uitkwamen op een grote rechthoekige binnenplaats. Onder de Romeinse keizer Theodosius (375-95) werden heidense ceremonies in de tempel van Jupiter verboden, nam het christendom bezit van het tempelgebied en werd begonnen met de bouw van een Sint-Janskerk die precies op de plaats kwam te staan waar voorheen de Jupitertempel had gestaan. Deze kerk, een belangrijk bedevaartsoord voor het vroege Byzantijnse christendom, bleef zelfs na de islamitische verovering van Damascus in 636 in gebruik. Na hun bezetting van de oude stad deelden de moslims het grote Romeinse tempelplatform met de christenen. De christenen behielden hun kerk, terwijl de moslims de zuidelijke arcaden van het Romeinse temenos-gebied gebruikten voor hun gebeden.

In 706 sloopte al-Walid, de zesde kalief van de Omajjaden, de kerk en bouwde een moskee langs de zuidelijke muur van de Romeinse temenos. De bouw, die tien jaar duurde, werd uitgevoerd door duizenden ambachtslieden van Koptische, Perzische, Indiase en Griekse afkomst. De moskee omvatte een gebedsruimte, een uitgestrekte binnenplaats en honderden kamers voor bezoekende pelgrims. De gebedsruimte met drie luiken, ongeveer 160 meter lang, was bedekt met een pannendak en rustte op hergebruikte zuilen afkomstig van Romeinse tempels in de regio en van de Mariakerk in Antiochië (een vergelijkbare praktijk leverde zuilen op voor de moskee van Kairouan in Tunesië). De gehele gevel van de binnenplaats en de arcaden eromheen waren versierd met gekleurd marmer, glasmozaïek en verguldsel. Het was in feite het meest uitgebreide gebied met wandmozaïek ooit in de oudheid.

Alles wat overblijft van deze oorspronkelijke islamitische versiering is te zien aan de noordgevel van het transept, onder de gevel, op de arcaden en de achterkant van de westelijke portiek, en op de bogen van de vestibule. De minaretstructuren van het huidige moskeecomplex ontwikkelden zich vanuit de hoektorens van de oude Romeinse temenos. De bestaande minaretten dateren uit de tijd van al-Walid, met verbouwingen en uitbreidingen rond 1340 en 1488. De minaret op de zuidoostelijke hoek wordt de Minaret van Jezus genoemd vanwege een lokale traditie die zegt dat Jezus hier zal verschijnen op de Dag des Oordeels. Sinds de bouwperiode van de Omajjaden is de moskee meerdere malen herbouwd als reactie op de rampzalige branden van 1069, 1401 en 1893. De volledige marmeren lambrisering die tegenwoordig in het heiligdom te zien is, dateert van na de brand van 1893.

In de moskee bevindt zich een klein heiligdom van Johannes de Doper (profeet Yahia voor de moslims), waar volgens de overlevering het hoofd van Johannes (en mogelijk zijn hele lichaam) begraven ligt. Naast de gebedsruimte, langs de oostelijke muur van de binnenplaats, bevindt zich de ingang naar een fraai betegelde schrijn. Volgens verschillende tradities wordt in dit heiligdom het hoofd bewaard van Zacharias, de vader van Johannes de Doper, of het hoofd van Hussein, de zoon van Imam Ali (de schoonzoon van Mohammed en de vierde van de 'Rechtgeleide Kaliefen').

Er zijn verschillende andere heiligdommen in de omgeving van Damascus, waaronder:

• Het heiligdom van Ibn Arabi
• De grot van de zeven slapers, op de berg Qaysun
• Masjid al-Qadam (moskee van de voetafdruk van de profeet)
• Heiligdom van Lady Zeinab
• Heiligdom van Lady Roqauya
• Heiligdom van Lady Sokeina
• Heiligdom van Sakeer Bab
• Heiligdom van Sokina Bint Imam Ali
• Heiligdom van Abdollah Bin-zein-Abdin
• Heiligdom van Bilal al Habashi
• Heiligdom van Abdollah Bin-Jafar
• Heiligdom van Hijr Bin Oday
• Heiligdom van Habiba Waum Muslima
• Heiligdom van Fatima Bin Housein
• De grot van Ashab al-Kahf op de Salera-heuvel